Przez ostatnie dwa miesiące na fanpage’u Geudka na Facebooku prezentowałem cykl postów pod nazwą „Piy̆ntek z gĕdky̆” (czyt. piyuntek z geudkyu). Celem powstałego cyklu jest przybliżenie śląskich słów z uwzględnieniem charakterystycznych cech wymowy występującej w hĕczyniu.
Lista słów, które zostały opublikowane w cyklu:
- udĕwać > w znaczeniu: udawać i wydawać pieniądze,
- pyrtać / pyrtny̆nć > szturchać / szturchnąć,
- paskuda / paskudy / paskudzić > łakomczuch / słodycze / jeść słodycze,
- geły̆mb / gełãmbiĕrz > gołąb / gołębiarz,
- kelnia > w znaczniu: kielnia murarska i chochla do zupy,
- kojściył > kościół,
- waserwĕga > poziomica,
- lojfer > w znaczeniu: dywan chodnikowy i pionek do gry w szachy,
- klyta / klytać – skarżypyta / skarżyć.
Poniżej przedstawiam zestawienie wszystkich zaprezentowanych dotychczas słów wraz z ich odmianą oraz przykładami użycia w zdaniach.
Udawać i wydawać
Pierwszy post z cyklu „Piy̆ntek z gĕdky̆” poświęcony został słowu udĕwać, które po polsku oznacza: udawać, ale też wydawać pieniądze.
- ŚL – Wczora udeł ejch za siyłã piyniy̆ndzōw na nowy galĕty.
- PL – Wczoraj wydałem za dużo pieniędzy na nowe spodnie.
Przykładowa odmiana:
- jĕ udĕwy̆ > ja wydaję / udaje,
- tyj udĕwĕsz > ty wydajesz / udajesz,
- ôn/ôna/ôno udĕwĕ > on/ona/ono wydaje / udaje,
- my udĕwy̆my > my wydajemy / udajemy,
- wy udĕwĕcie > wy wydajecie / udajecie,
- ôni udĕwajy̆ > oni wydają / udają.
Popychać i szturchać
Popychać i szturchać – czyli: pyrtać; oraz popchnąć i szturchnąć – czyli pyrtny̆nć.
- ŚL – Dej pozōr jak łajzisz, bo zajś mje pyrtniesz jak ôstatni razã.
- PL – Uważaj jak chodzisz, bo znowu mnie popchniesz jak ostatnim razem.
Przykładowa odmiana:
- jĕ cie pyrty̆ > ja cię szturcham,
- tyj mje pyrtĕsz > ty mniej szturchasz,
- ôn/ôna/ôno jy̆ pyrtĕ > on/ona/ono ją szturcha,
- my wĕs pyrty̆my > my was szturchamy,
- wy nĕs pyrtĕcie > wy nas szturchacie,
- ôni wszyskich pyrcy̆ > oni wszystkich szturchają.
Łakomczuch i słodycze
Łakomczuch to po śląsku m.in. paskuda; dwa łakomczuchy to dwie paskudy – podobnie jak słodycze w liczbie mnogiej. Zaś jedzenie słodyczy to paskudzyniy.
- ŚL – Ale z ciebie je paskuda. Tyj byjś całyj dziyń jełd yno paskudy.
- PL – Ale z ciebie jest łasuch. Ty cały dzień jadłbyś tylko słodycze.
Przykładowa odmiana:
- jĕ paskudzã > ja jem słodycze,
- tyj paskudzisz > ty jesz słodycze,
- ôn/ôna/ôno paskudzi > on/ona/ono je słodycze,
- my paskudzymy > my jemy słodycze,
- wy paskudzicie > wy jecie słodycze,
- ôni paskudzy̆ > oni jedzą słodycze,
Przykładowe zdania:
- Jĕ my̆ dōma siyłã paskudōw – Ja mam w domu dużo słodyczy.
- Ôna je wielkĕ paskuda – Ona jest wielkim łakomczuchem.
Gołąb i gołębiarz
Gołąb – czyli geły̆mb, i gołębiarz – czyli gełãmbiĕrz, to przykłady słów, przy pomocy których można pokazać aż trzy charakterystyczne cechy hĕczyniĕ:
- wymowę polskiego „ą” jako „y̆” (czyt. yu),
- wymowę polskiego „ę” jako „ã” (czyt. au),
- wymowę pochylonego „a” w formie „ĕ” (czyt. eu).
Przy tych słowach nawet rodowity Hĕk może sobie połamać język.
- ŚL – Mōj ujek cały swojy życiy był gełãmbiĕrzã i cyjchtoweł gełãmbiy.
- PL – Mój wujek całe swoje życie był gołębiarzem i hodował gołębie.
Przykładowa odmiana:
- geły̆mb (l. poj.) > gołąb,
- gełãmbiy (l. mn.) > gołębie,
- gełãmbiĕrz > gołębiarz.
Użycie w zdaniach:
- Tyn geły̆mb lĕce > Ten gołąb lata.
- Ale tãnty dwa gełãmbiy nie umiy̆ lĕtać > Ale tamte dwa gołębie nie potrafią latać.
- Ile to ôn zajś tã mieł tyjch gełãmbiōw? > Ile to on miał tych gołębi?
- Wiedzieł ejś, iże gełãmbiōma interesujã se ôd dziecka? > Wiedziałeś, że gołębiami interesuję się od dziecka.
Kelnia murarska i chochla
Kelnia po śląsku oznacza dwie rzeczy po polsku: kelnię murarską i chochlę do zupy (ale także sosjerkę do sosu).
- ŚL – Po robocie umyj tã zmazany̆ kelniã, a potyn idź do kuchniy i poszukej w bifeju kelniy, co byjś se umieł nalĕć trochã nudelzupy do talyrza.
- PL – Po pracy umyj tę brudną kielnię, a potem idź do kuchni i poszukaj w kredensie chochli, co byś umiał sobie nalać trochę rosołu do talerza.
Przykładowa odmiana i użycie w zdaniach:
- jedna kelnia > Jedna kielnia / chochla,
- dwie kelniy > Dwie kielnie / chochle.
- W szopie niy ma tyjch kelniōw > W szopie nie ma tych kielni / chochli.
- Piźni mje ty̆ kelniy̆ > Uderz mnie tą kielnią / chochlą.
Kościół
Kościół – czyli kojściył – jest słowem, które pokazuje jedną z charakterystycznych cech hĕczyniĕ – tj. wymowę polskiego „ół” w formie „ył”. W odróżnieniu od innych części Śląska, gdzie „ół” wymawia się w znacznej mierze jako „ōł”. Do słów tego typu należą również: stół > stył, żółty> żyłtyj, dół > dył, kółko > kyłko.
- ŚL – Jak bajesz dzisiej w kojściele, to nie zapōmni za mje porzykać.
- PL – Jak będziesz dziś w kościele, to nie zapomnij się za mnie pomodlić.
Przykładowe zdania:
- Dzisiej pojadã do kojścieła > Dzisiaj pojadę do kościoła.
- W tyj wsi niy ma jednygo kojścieła, ale sy̆ aże dwa kojścieły > W tej wiosce nie ma jednego kościoła, ale są aż dwa kościoły.
- A u nĕs niy ma wcale kojściełōw > A u nas nie ma w ogóle kościołów.
Poziomica
Poziomica to jedno z prostszych śląskich słów i brzmi ono waserwĕga.
- ŚL – Jak źle prziłożyjsz waserwĕgã do ściany, to tã kryskã narysujesz krziwo.
- PL – Jak źle przyłożysz poziomicę do ściany, to tę kreskę narysujesz krzywo.
Przykładowa odmiana w liczbie pojedynczej:
- mianownik: Jĕ my̆ nowy̆ waserwĕgã > Ja mam nową poziomicę,
- dopełniacz: Sã niy ma waserwĕgi > Tu nie ma poziomicy,
- narzędnik: Jĕ to muszã sprawdzić waserwĕgy̆ > Muszę sprawdzić to poziomicą.
Przykładowa odmiana w liczbie mnogiej:
- mianownik: Tu sy̆ dwie waserwĕgi > Tu są dwie poziomice,
- dopełniacz: Mi tu faluje piyńć waserwĕgōw > Brakuje mi tu pięć poziomic,
- narzędnik: Jĕ cie ciepnã tymi waserwĕgōma > Rzucę cię tymi poziomicami
Dywan chodnikowy i pionek
Na dywan chodnikowy i pionek do gry w szachy – dokładniej mówiąc na gońca – mówi się: lojfer.
- ŚL – Jak se kupiã nowyj lojfer do izby, to se na niygo lygnã i banã greł w szachy.
- PL – Jak sobie kupię nowy dywan chodnikowy do pokoju, to się na niego położę i będę grał w szachy.
Przykładowa odmiana i użycie w zdaniach:
- jedyn lojfer > jeden dywan / pionek;
- dwa lojfry > dwa dywany /pionki;
- jĕ niy my̆ jednygo lojfra > ja nie mam jednego dywana / pionka;
- a tyj niy mĕsz innyjch lojfrōw > a ty nie masz innych dywanów / pionków.
Skarżypyta i skarżyć
W ostatniej przed wakacyjną przerwą części cyklu #piyuntekzgeudkyu wyjaśniłem czym jest rzeczownik klyta oraz czasownik klytać – czyli odpowiednio: skarżypyta i skarżyć.
- ŚL: Czymu klytĕsz (klycesz) na siostrã? Potyn baje na ciebie gĕdać, że ejś je klyta.
- PL: Dlaczego skarżysz na siostrę? Potem będzie na ciebie mówić, że jesteś skarżypyta.
Przykładowa odmiana i użycie w zdaniach:
- jedyn klyta > jeden skarżypyta,
- dwie klyty > dwie skarżypyty,
- Jĕ ejch na kogojś naklytĕ > Ja na kogoś naskarżyłem,
- My̆ na ciebie naklytać? > Mam na ciebie naskarżyć.
