Ci, którzy od dłuższego czasu obserwują moje poczynania związane z propagowaniem wiedzy o hĕczyniu – czyli o realizacji historycznie pochylonego „a” w postaci dwugłoski „eu̯” – wiedzą, że do zapisu tej charakterystycznej cechy wymowy używam litery „ĕ”.
Jednak hĕczyniy – bo tak określam wymowę „eu̯” – nie jest jedyną charakterystyczną cechą tej lokalnej odmiany śląskiego. Śląskiego, który występuje jedynie w kilkunastu wsiach w południowej części województwa opolskiego. Głównie na terenie miejscowości wchodzących w skład parafii: Racławiczki, Chrzelice, Ligota Bialska (częściowo) i Rzymkowice.
Poniższa mapa przedstawia współczesny zasięg występowania dwugłoski „eu̯”, ustalony na podstawie moich badań i wiedzy (oprac. Robert Hellfeier).
Legenda:
- pomarańczowy – potwierdzone i pewne występowanie „eu̯”;
- brązowy – izofonia przejścia „ā” w „öu̯” || „eu̯” w latach 60. XX wieku, według publikacji Feliksa Pluty;
- niebieski z rombem – niepewne występowanie dwugłoski „eu̯”;
- ciemnoniebieski z krzyżykiem – brak dwugłoski „eu̯”.
Co nas jeszcze wyróżnia?
Poza realizacją „eu̯” oraz „eł” wyróżnia nas jeszcze jedna cecha. Jest nią charakterystyczna wymowa „yu̯” oraz „ył”. Ktoś, kto hĕczyj, nie powie, że mieszka na Ślōnsku, tylko na Ślyu̯nsku. Taka osoba nie powie też o sobie, że jest Ślōnzŏkã (wym. Ślōnzou̯kau̯), tylko Ślyu̯nzĕkã.
Wymowa „yu̯” występuje najczęściej w miejscu polskiej litery „ą”, która w innych częściach Śląska wymawiana jest jako „ōł”.
Na przykład:
- jadą > jadōł >> jady̆
- idą > idōł >> idy̆
- śpiewają > śpiywajōł >> śpiywajy̆
Ponadto tam, gdzie polskie „ą” przechodzi w „ōn” lub „ōm”:
- Śląsk > Ślōnsk > Śly̆nsk
- Ślązak > Ślōnzŏk > Śly̆nzĕk
- książka > ksiōnżka > ksiy̆nżka
- rządzić > rzōndzić >> rzy̆ndzić
- ciągnie > ciōngnie > ciy̆gnie
- pociąg > pociōng > pociy̆g
- brązowy > brōnzowyj >> bry̆nzowyj (ale też bry̆nyj)
- trąbka > trōmbka >> try̆mbka
- pieniądze > piyniōndzy >> piyniy̆ndzy
- zając > zajōnc >> zajy̆nc
A także tam, gdzie występuje „am”:
- dam > dōł >> dy̆
- gram > grōł >> gry̆
- szukam > szukōł >> szuky̆
Jak to zapisać?
O tym, w jaki sposób zapisać tę charakterystyczną wymowę, po raz pierwszy zacząłem myśleć w 2014 roku, gdy kończyłem pracę nad monografią Smolarni. Dylemat dotyczący pisowni pojawił się w rozdziale poświęconym nazwom lokalnym. Chciałem w nim jak najwierniej oddać brzmienie nazw poszczególnych części wsi, które w swojej nazwie zawierają „yu̯”.
Takich części wsi nie było dużo, ale jednak kilka się znalazło. Na przykład: Poryłmbka, Ôblejzyłgi czy Wygyłnek. Ponad 10 lat temu moja wiedza na temat pisania po śląsku była znikoma, dlatego wyrazy te zapisałem przy użyciu „ył”. Jednak im więcej z biegiem lat pisałem po śląsku, tym częściej zacząłem zastanawiać się nad odpowiednią formą ich zapisu.
Szukając odpowiedniej litery, podjąłem taki sam tok rozumowania jak w przypadku litery „ĕ”, którą stosuję do zapisu wymowy „eu̯”. W moim mniemaniu kolejna litera, już w swojej formie graficznej, musiała w jakiś sposób nawiązywać do wymowy „yu̯”.
Tak więc – jak nietrudno się domyślić – padło na literę „y”, do której dodałem znak zwany brevis, występujący w literach „ŏ” czy „ĕ”. I tak powstała litera „y̆”.
Różnice pomiędzy zapisem „y̆” a „ył”
Ale zaraz… W tytule wpisu pisałem przecież o wymowie „yu̯” (= „y̆”) oraz „ył”. I choć obie formy oznaczają tę samą realizację fonetyczną, to stosujemy je w różnych kontekstach ortograficznych. Różnica ta jest bardzo prosta do zrozumienia.
Najprościej można to wyjaśnić tak: dwuznak „ył” zapisujemy wszędzie tam, gdzie w polskim odpowiedniku śląskiego słowa występuje „-ł” (również „-ił”), „-ół”, „-ył” lub „-ał”. Historycznie rzecz biorąc, w miejscu „ł” występowało „l”.
Na przykład:
- trafił > trefiył, jeździł > jejździył, pił > piył;
- dół > dył, kościół > kojściył, żółty > żyłtyj;
- mył (od czasownika myć) > mył, zostawił > zostawiył;
- zbankrutował > zbãkrociył.
Zaś literę „y̆” zapisujemy we wszystkich pozostałych sytuacjach. Czyli tam, gdzie w języku polskim występują: „-ą”, „-am”, „-ōn” lub „-ōm”. Przykłady takich zastosowań zostały podane już wyżej.
Ciekawym przykładem użycia litery „y̆” jest słowo siyłã – po polsku dużo. Próżno szukać w polskim odpowiedniku podstawy do zastosowania pierwszej z opisanych zasad. Pisownia „ył” wynika natomiast z czeskiego pochodzenia tego słowa – od silně. Widzimy więc, że pierwsza reguła „-ł” > dawne, historyczne „-l” = śląskie „ył” nie wyczerpuje wszystkich przypadków, w których występuje zapis „ył”.
Dwa kolejne przykłady
Na koniec podam dwa przykłady, na których jak na dłoni zobaczymy, z czego wynikają poszczególne różnice w zapisie.
- żółtą farbą > żyłty̆ farby̆: „ół” przeszło w „ył”, a „ą” w „y̆”.
- on kogoś zastrzelił (czas przeszły) > ôn kogojś zaszczelył; oni kogoś zastrzelą (czas przyszły) > ôni kogojś zastrzely̆.
