20 marca, na facebookowej grupie Moszna Zamek – odkrywamy i poznajemy, pojawił się wpis pt. „W Mosznej, czy w Mosznie?” poświęcony odmianie nazwy miejscowości, jaką jest Moszna.
Autor wpisu – Bartosz Sadliński, pracownik zamku w Mosznej – swoje rozważania rozpoczyna od słów: W publikacjach zasadniczo spotykamy odmianę przymiotnikową – „Mosznej”. Nie jest to jednak regułą. Podobnie w mowie. Jadę „do Moszny”, byłem w „Mosznie” – z taką deklinacją także się zetkniemy i choć może ona brzmieć zabawnie (przez skojarzenie z męską anatomią), posiada swoje uzasadnienie.
Na pytanie związane z tym, jak odmieniać prawidłowo nazwę tej miejscowości, odpowiada, że to zależy od etymologii, a ta – w przypadku wsi Moszna – nie jest jednoznaczna. Do czynienia mamy tutaj z trzema wersjami.
- Pierwsza z nich mówi, że nazwa ta wzięła się od zagłębienia terenu. W tym przypadku słowo „Moszna” będzie tu rzeczownikiem i zostanie odmienione w formach: kogo, czego? – Moszny; o kim, o czym? – o Mosznie.
- W drugim przypadku mówi się, że „Moszna” pochodzi od słowa „Meszna” oznaczającego dużą ilość mchu. Wówczas słowo to będzie przymiotnikiem i bez problemu odmienimy go: kogo, czego? – Mosznej; o kim, o czym? – o Mosznej.
- Trzecia wersja mówi o rodzie Moschin, Moschen, który miał w posiadaniu wieś w okresie późnego średniowiecza. Tutaj autor posta nie znajduje jednoznacznej odpowiedzi na pytanie o to, jak odmieniona powinna być nazwa tej wioski.
Jeśli ktoś chce zgłębić formy odmiany przymiotnikowej miejscowości Moszna, może skorzytać z informacji zamieszczonych na stronie Narodowego Centrum Kultury, na której w oparciu o słowniki podaje się odmianę przymiotnikową. Ta sama instytucja zaleca jednocześnie rzeczownikową deklinację Moszny na Lubelszczyźnie czy Mazowszu – bo tam także są wsie o tej nazwie. Więc – jak dla mnie – mamy tu sporą uznaniowość – puentuje swoje rozważania B. Sadliński.
Odmiana po śląsku
A jak ma się kwestia odmiany Mosznej przez ludność autochtoniczną? Tą, która to dziś mówi jeszcze po śląsku? Tutaj miałem okazję podzielenia się swoją wiedzą w omawianym temacie i napisania paru słów.
Mieszkaniec okolicznych miejscowości, mówiący po śląsku, nie powie, że ktoś pochodzi lub jest z Mosznej, ale z Moszny (jĕ je z Moszny).
Robert Hellfeier, opracowano 5.03.2025 r.
Ten sam mieszkaniec, chcąc dojechać do Mosznej, jedzie do Moszny (jadã do Moszny) lub na Mosznã (jadã na Mosznã), a jeśli już tutaj dojedzie, to znajduje się nie w Mosznej, ale w (lub na) Mosznie (jĕ je w/na Mosznie).
Jeśli zaś turysta nie ma zamiaru zwiedzić zamku/pałacu Tiele-Wincklerów, to przez Mosznã tylko przejeżdża. Gdy coś jest położone pomiędzy Moszną a inną miejscowością, to dla osoby mówiącej po śląsku położone jest to między Mosznył.
Przy okazji nadmienię jedynie, że Moszna – według mojej wiedzy – nie należy do miejscowości, w których występuje dwugłoska „eu” – podobnie jak w położonych na wschód Zielinie i Kujawach. Zaś w miejscowościach położonych na północ od Mosznej – m.in. w Racławiczkach, Dziedzicach, Ogierniczach, Chrzelicach czy w Łączniku – dwugłoska ta występuje.
Wracając jeszcze na chwilę do Mosznej, o podzielenie się swoją wiedzą w tym temacie, poprosiłem Kamila Czaińskiego, który jest slawistą, bohemistą i badaczem języka śląskiego, współrealizującym obecnie projekt naukowy o różnorodności językowej w Polsce oraz przygotowującym pracę doktorską na temat ideologii językowych na Śląsku Cieszyńskim.
W przypadku Moszny to z natury rzeczy to jest rzeczownik. To pochodzi etymologicznie od rzeczownika „moszna” znaczącego tyle, co worek, ale także zagłębienie terenu. Trzeba by raczej zapytać, czemu po polsku zaczęto stosować odmianę przymiotnikową?
Kamil Czaiński, korespondencja z 18.02.2025 r.
Jeśli chodzi o ogólne zasady, to nazwy miejscowe i ich odmiany mają to do siebie, że bywają bardzo często nieregularne i nic poza miejscowym uzusem językowym nie jest ich w stanie określić.
Aczkolwiek to, że jest Moszna – w Mosznie, jak i Biała – w Biale czy Wysoka – we Wysoce, da sie wytłumaczyć także tym, że nazwy tych miejscowości kończą się na „a”, a to w śląskim nie jest końcówka przymiotników.
Jak więc widać, dalecy jesteśmy od jednoznacznego rozstrzygnięcia kwestii odmiany nazwy Moszna – miejscowości, którą wielu kojarzy ze Świętem Kwitnących Azalii i okazałym zamkiem (pałacem), który przyciąga dziesiątki tysięcy turystów rocznie, do tej niewielkiej miejscowości, położonej w gminie Strzeleczki.
Archiwalne zdjęcia związane z Moszną
Na koniec gratka dla wielbicieli archiwalnych fotografii – zdjęcia, które tematycznie związane są z Moszną. Przedstawione poniżej fotografie pochodzą ze zbiorów rodzin: Biskup (Bremen), Polewka (Dziedzice), Schneberger (Mainz), Rybarczyk (Racławiczki), Otremba (Smolarnia) i Kontny (Dziedzice).
