Poznaj śląskie litery

Na niniejszej podstronie przedstawiam pokrótce podstawowe informacje o literach alfabetu śląskiego. Tłumaczę ich znaczenie i podaję konkretne przykłady pisowni.

Śląskie alfabety

Alfabet ślabikorzowy dla języka śląskiego (ślabikŏrzowy szrajbōnek) – zmodyfikowany alfabet łaciński służący do zapisu etnolektu śląskiego. Jest to nowsza propozycja ortografii tego dialektu. Alfabet opracowany został przez Jolantę Tambor i współpracowników, w tym ze stowarzyszeń Pro Loquela Silesiana oraz Danga, z myślą o młodzieży uczącej się etnolektu śląskiego [źródło: Wikipedia, Alfabet śląski (ślabikorzowy)].

Alfabet śląski Steuera (Steuerowy szrajbůnek, pot. sztojer) – zmodyfikowany alfabet łaciński stworzony w okresie międzywojennym przez doktora Feliksa Steuera, służący początkowo do zapisu dialektu sułkowskiego, obecnie w swej zmodyfikowanej wersji stanowi propozycję ortografii skodyfikowanego języka śląskiego [źródło: Wikipedia, Alfabet śląski (Steuera)].

Jak czytać śląskie litery?

• Ō/ō – reprezentuje samogłoskę pochylonego „o”, czyli coś pośredniego między „o” a „u” – np.: Ślōnsk, bōty, miōd (tłum. Śląsk, buty, miód).
• Ô/ô – labializacja (uwargowienie) nagłosowego „o”, które występuje na początku wyrazów i w wielu śląskich regionach wymawia się jako „u̯o” – np.: ôtwōrz ôkno, ôko, ôjciec, ôdpust (tłum. otwórz okno, oko, ojciec, odpust).
• Ã/ã – nosowe „a”, odpowiednik występującego zwłaszcza na końcu wyrazów polskiego „ę”, brzmi w przybliżeniu jak „am”, „an” czy „au” – np.: idã na mszã, jadã na wycieczkã (tłum. idę na mszę, jadę na wycieczkę).
• Õ/õ – wskazuje różne sposoby wymowy końcówek fleksyjnych w rodzaju żeńskim: najczęściej jako „o” lub „ou”, a w niektórych regionach jako odpowiednik polskiego „ą” – np.: pijã starõ i zimnõ kawã (tłum. piję starą i zimną kawę).
• Ŏ/ŏ – pochylone „a”, czytane w przybliżeniu jako „ou” przez dużą część opolskich Ślązaków lub jako zwykłe „o” na wschodzie Górnego Śląska. W wybranych miejscowościach na obszarze występowania dialektu głogóweckiego, czytane jako „eu” – np.: czŏpka, kartŏfel, ślimŏk, ptŏk (tłum. czapka, kartofel, ślimak, ptak).
• Ĕ/ĕ – litera, która nie jest uznana, jako litera alfabetu śląskiego. Pomysłodawcą i zwolennikiem jej wprowadzenia do śląskiej pisowni jest Robert Hellfeier – autor niniejszej strony internetowej. Litera ta, podobnie jak „ŏ”, jest formą pochylonego „a”, z tą różnicą, że odczytuje się ją tylko i wyłącznie jako „eu” – np.: czĕpka, kartĕfel, ślimĕk, ptĕk (=czeupka, karteufel, ślimeuk, pteuk – tłum.: czapka, kartofel, ślimak, ptak). Taka wymowa pochylonego „a” występuje tylko w wybranych miejscowościach dialektu głogóweckiego.

Lekcje języka śląskiego​

Poniżej prezentuję materiały wideo o lekcjach języka śląskiego.

Polska Półka Filmowa

Lekcje według scenariusza prof. Jolanty Tambor i Mirosława Syniawy, które ukazały się na kanale YouTube pn. „Polska Półka Filmowa”.

Warsztaty pisania po śląsku

Wideorelacje z warsztatów pisania po śląsku, które latem 2025 roku odbyły się w Rożniątowie i w Dolnej w powiecie strzeleckim. Lekcje te prowadził Adam Peter Kubik – politolog, filolog, wykładowca języka niemieckiego.

„Dej pozór”

Lekcje języka śląskiego w programie „Dej pozór” emitowanym w telewizji regionalnej TVP3 Katowice.