Okazuje się, że o śląskiej pisowni można co nieco napisać również w kontekście nazwisk – zarówno ich wymowy, jak i pisowni. Dziś poruszę drugą z tych kwestii. Jako, że od kilkunastu lat zajmuję się poszukiwaniami genealogicznymi, to przez te wszystkie lata przejrzałem już tysiące (a może i dziesiątki tysięcy) stron ksiąg kościelnych i aktów urzędu stanu cywilnego. Są to dokumenty, dzięki którym możemy odkryć nie tylko historię naszych przodków, ale także analizować pisownię nazwisk na przestrzeni wielu pokoleń.
Poniżej prezentuję dwa ciekawe przykłady traktujące o pisowni nazwisk, na które natknąłem się w księgach kościelnych.
Nazwisko Okoń
11.11.1822 r. w kościele w Korfantowie ochrzczona została Susanna Ockuń z Rzymkowic, córka mieszkańca Petera i jego żony Barbary z domu Kubczik. Widzimy tutaj współczesne nazwisko Okoń, które zapisano w formie Ockuń.
Drugi przykład tego samego nazwiska pochodzi z parafii Solec, w której 30.04.1871 r. ślub wzięli: Lorenz Okuń, syn nieżyjącego już Simona Okunia z Racławiczek i Johanna, córka nieżyjącego Theodora z Browińca Polskiego. W tym przypadku mamy tu do czynienia z pisownią Okuń.
![Adnotacja o ślubie z pisownią nazwiska Okuń [księga ślubów par. Solec, wpis nr 5/1871]](https://geudka.eu/wp-content/uploads/2024/03/Nazwisko-Okun-z-Raclawiczek-1871-1024x288.jpg)
A jak dzisiaj po śląsku wymawia się to nazwisko? Okōń – prawda, że w wymowie brzmi tak samo, jak to z lat 1822 i 1871? W przypadku zapisu nazwisk w dokumentach kościelnych należy pamiętać o tym, że im dalej cofamy się w przeszłość, tym mniej dokładnie i mniej jednoznacznie zapisywano nazwiska (pisałem o tym m.in. na swojej stronie internetowej we wpisie O pisowni nazwisk słów kilka).
Poniżej kilka przykładów:
- Heÿduck, Hayduck, Haiduk,
- Helfaier, Hellfeuer, Hellfeüer, Helfeÿer,
- Niemietz, Nimiec, Miemietz, Mimiec, Mÿmietz.
To wszystko wynikało z tego, że adnotacje w księgach chrztów, ślubów i pogrzebów robiono ze słuchu. Wystarczy, że osoba podająca dane do zapisania miała np. wadę wymowy, powiedziała coś niewyraźnie i to wystarczyło, aby zapis został dokonany błędnie. Pisano po prostu ze słuchu.
Wracając do nazwiska Okoń, dodam, że po śląsku wymawiane jest ono również z tak zwaną prelabializacją – tj. literą „ô” na początku: Ôkōń.
Przykłady wymowy nazwiska:
- Okoń > Okōń, Ôkōń,
- idę do Okonia > idã do Okōnia, idã do Ôkōnia,
- ta kobieta jest od Okoniów > ta kobiyta je ôd Okōniōw/Ôkōniōw.
Nazwisko Kontny
Drugim nazwiskiem, które chcę przedstawić jest współczesne nazwisko Kontny. 22.05.1875 r. w Zielinie urodził się Augustin Kuntny, syn listonosza Mathiasa i Josepha z domu Wagner. Polskie nazwisko Kontny po śląsku wymawia się najczęściej Kōntny. Tu również widzimy podobieństwo zapisu tego nazwiska w dokumencie z drugiej połowy XIX wieku do współczesnej jego wymowy, po śląsku.
Pisownia i wymowa nazwiska w przypadku mieszkańców posługują się dwugłoską „eu”:
- Kontny > Kyłntnyj (więcej o wymowie „ył” w dialekcie głogóweckim pisałem we wpisie Kolejny wyróżnik hĕczyniĕ),
- idę do Kontnego > idã do Kyłntnygo,
- ona jest od Kontnego > ôna je ôd Kyłntnygo.
Powyższe rozważania zakończę pytaniem: czy przedstawiona tutaj pisownia nazwisk, która odpowiada współczesnej ich wymowie po śląsku, to w jakimś stopniu dowód na to, że 200 lat temu tutejsi mieszkańcy posługiwali się językiem śląskim? Moja wiedza w tym temacie jest zbyt mała, abym mógł odpowiedzieć na to pytanie, dlatego też pytanie to pozostawię dla Was otwartym.
