Głównym wyróżnikiem hĕczyniĕ – o czym już tu pisałem – jest wymowa pochylonego „a” w formie dwugłoski „eu” (=”ĕ”). Ale dialekt hĕkōw charakteryzuje się nie tylko tym. Kolejny wyróżnik hĕczyniĕ to używanie „ył” – najczęściej w miejscu polskigo „a”.W innych częściach Śląska, tam gdzie do dziś mówi się po śląsku, polskie „a” wymawiane jest najczęściej jak: „o” lub „ōł”.
Ktojś kto hĕczyj, nie miyszkĕ na Ślōnsku, jyno na Ślyłnsku. Takĕ ôsoba nie je Ślōnzŏkã, jyno Ślyłnzĕkã.
R. Hellfeier
Poniżej kilka przykładów przejścia polskiego „ą” w „ōł” i kolejno w „ył(n)” w czasownikach:
- jadą > jadōł >> jadył
- idą > idōł >> idył
- śpiewają > śpiywajōł >> śpiywajył
Przykłady przejścia polskiego „ą” w „ōn” lub „ōm” i kolejno w „ył(n)”:
- Śląsk > Ślōnsk > Ślyłnsk
- Ślązak > Ślōnzŏk > Ślyłnzĕk
- książka > ksiōnżka > ksiyłnżka
- rządzić > rzōndzić >> rzyłndzić
- ciągnie > ciōngnie > ciyłgnie
- pięćdziesiąt > piyńdziesiōnt >> piyńdzie(j)siyłnt
- pociąg > pociōng > pociyłg
- brązowy > brōnzowyj >> bryłnzowyj (ale też bryłnyj)
- bąk > bōnk > byłnk
- trąbka > trōmbka >> tryłmbka
- pieniądze > piyniōndzy >> piyniyłndzy
- zając > zajōnc >> zajyłnc
- gałązka > gałōnzka >> gałyłnzka
Przykłady innych słów, w których występuje „ył”.
- stół > stōł >> stył
- karton > katōng >> katyłng
- szezlong > szezlōng >> szeslyłng
Ciekawostką może być np. to, że mieszkańcy którzy jednoznacznie posługują się dwugłoską „eu” i nie mieszają jej z „ou”’, zdarza się mieszać wymowę „ył” z „ōł” . Takie zjawisko zaobserowałem głównie u osób urodzonych już w latach 50. i 60. XX wieku. Zaś starsi moi rozmówcy, urodzeni w latach 1925-1940, w znacznej większości przypadków nie mieszają ze sobą tych dwóch wariantów wymowy.
Co z tą literą „n”?
W pokazanych wyżej przykładach, spostrzegawczy czytelnik zauważy, że w jednych słowach polskie „ą” przechodzi w „ył”, a w niektórych w „yłn”. Są jednak takie przypadki, w których mógłbym użyć zapisu „ył(n)”. Wynika to z tego, że ze słuchu czasami ciężko jest jednoznacznie stwierdzić, czy rozmówca wymawia to „n” czy też nie.
Kwestia ta będzie w przyszłości tematem moich rozważań i będę tu i niej z pewnością jeszcze więcej pisał.
