Mieszanie się różnych odmian śląskiego, w tym języków: niemieckiego i polskiego. Audioteka Historii Mówionej

Czy jedna osoba może posługiwać się dwiema różnymi odmianami śląskiego? Na przykład gĕdky̆ typową dla mieszkańców parafii Racławiczki oraz gŏdkōł typową dla mieszkańców okolicznych wiosek. Oczywiście, że tak. Mało tego – są i tacy, którzy posługują się trzema odmianami śląskiego! Dwiema, które wymieniłem w poprzednim zdaniu, a do tego odmianą typową dla mieszkańców Strzeleczek.

Licząc od marca 2018 r., o historii lokalnej mojego Hajmatu, rozmawiałem z ponad 350 osobami! Jeśli z grupy tej usuniemy tych, którzy mówili tylko po niemiecku, tylko po polsku oraz takie, w przypadku których nie odnotowałem formy śląskiego, jaką się posługiwali, to do dyspozycji zostaje 235 osób.

Spośród nich:

• 147 posługiwało się tylko dwugłoską „eu”, czyli hĕczyło,
• 51 tylko dwugłoską „ou”,
• 5 śląskim typowym dla mieszkańców Strzeleczek,
• a 32 osoby posługiwały się różnymi formami śląskiego (niektórzy nawet trzema), a także mieszali śląski z językami polskim i niemieckim.

I to właśnie ta ostatnia grupa mieszkańców jest dla mnie najciekawsza pod względem badawczym – i to jej poświęcam ten wpis. Przedstawię w nim fragmenty rozmów z paroma osobami, które na co dzień posługiwały się kilkoma odmianami śląskiego.

Pisownia wymowy „yŭ”

Zaprezentowane w dalszej części fragmenty rozmów, są pierwszymi, w których do zapisu wymowy „yŭ” – a taka występuję w przypadku hĕczyniĕ – użyłem litery „y̆”. Z mojej strony jest to kolejna próba znalezienia odpowiedniego sposobu zapisu tekstowego tej charakterystycznej cechy wymowy mieszkańców posługujących się dwugłoską „eu”. Co jest jednym z wyróżników hĕczyniĕ.

A kiedy taka pisownia występuje? Mówiąc najogólniej: w słowach, w których w języku polskim jest litera „ą” (ale nie tylko) – np.: książka > ksiy̆nżka; rządzić > rzy̆ndzić; ciągnąć > ciy̆gny̆nć; pociąg > pociy̆g; trąbka > try̆mbka itd. Poza „y̆” wymowę polskiego „ą” zapisuję czasami w formie „yŭ” (rzyŭndzić, ciyŭgnyŭnć, pociyŭg, tryŭmbka).

Wymowa, o której tu wspominam występuje również w miejscu polskich końcówek: –ół, –ił* – np.: na dół > na dył; on strzelił > ôn szczelył; zrobił > zrobiył. Jednak w tych przypadkach wymowę „yŭ” należy zapisać w formie „ył” – a to z racji tego, że nie wynika ona z nosowości. Poza tym w wyrazach, które w języku polskim mają „ył”, w przypadku hĕczyniĕ, w takiej formie je zapisujemy – np.: on zahaczył > ôn zahĕczył.

A czym jest w ogóle to „yŭ”?

W dużym skrócie pochodzi ono z nosowego ǭ. Samogłoski nosowe istniały w języku prasłowiańskim i zachowały się w dużej części opolskich dialektów. W Górnośląskim Okręgu Przemysłowym ta dawna nosowość uległa rozkładowi, a pod Opolem przetrwała

– tłumaczy Bartłůmjej Wanot, absolwent filologii wschodniosłowiańskiej Uniwersytetu Śląskiego, korektor i tłumacz. 

Jako przykład podaje on wymowę słów: (ôni) jadōm, kōnsek, Ślōnsk, piōnty – z okolic Katowic, Rybnika i Cieszyna, w odniesieniu do: jadõ, kõsek, piõty występujących np. w Komprachcicach pod Opolem. Zaś w przypadku hĕczyniĕ byłoby to: jadyŭ, kyŭnsek, Ślyŭnsk, piyŭntyj (=jady̆, ky̆nsek, piy̆ntyj, Śly̆nsk).

Tyle skomplikowanej nieco teorii. Przyjrzyjmy się teraz jak wymowa ta brzmi w praktyce.

Nagrania historii mówionej

>> Reinhold Rybarczyk (1933-2021)

Reinhold urodził się w Racławiczkach i w tej miejscowości mieszkał przez całe swoje życie. Poniżej prezentuję fragment rozmowy, w której opowiadał o mostach pomiędzy Racławiczkami a Kujawami, które zostały wysadzone w marcu 1945 r.

Ech steł z mamy̆ tukej przi Kałużyj, bo to tu Kałuża była […] I wrĕz jedyn niymiecki wojĕk tyż tã był, taki Fliegeroffizier w mundurze takim lotnika. I to mama z ni(m) tã rzōndziyła. No to ôn tã tumaczył, że na ja… ôn był w lotnictwie, ale lotnictwa już niy ma i to go wejźli tak do wojska. To ôn tu był. […] I jŏ powiedzioł: „Je, guck mal mama!” – taki kurz szeł do gōry. To jeszcze tyn wojŏk powie[?]: „Ah, da gehen die Brücken hoch” To wysadziyli ty mosty […] Wszysky ty trzi mosty wysadziyli, ja.

Komentarze do cytatu:

• zamienne używanie dwugłosek „eu” i „ou” oraz połączenia „eł” i „oł”, nawet w przypadku tych samych słów – np.: wojĕk / wojŏk,
• zauważalny wpływ języka polskiego i wymowa niektórych słów z końcówkami „-m” – np.: w takim, ni(m), co zauważyłem podczas naszych spotkań.

>> Alois Pientka (1933-2024)

Urodził się w 1933 r. w Ścigowie, od 1957 r. mieszkał w Strzeleczkach, a w 1977 r. wyjechał do Niemiec. W poniższym fragmencie, opowiada o tym, jak w marcu 1945 r. sowiecki żołnierz zastrzelił Blasiusa Dzionego, sołtysa ze Ścigowa.

Tygo Dziōnygo zaszczelył – to jak ty Rusy byli u nŏs – to bōł taki jedyn był, umieł po niemiecku, Rus. To ôn padeł: mōmy dŏwać (döwać?) pozōr, das ist ein Jude. Musieł być rannyj, mioł gowã takōł powiōnzanōł. Aufpassen das ist ein Jude, a tyn Jude, tyn zaszczelył tygo Dziōnygo […] To był szołtys śigowski. […] A moja muter tam(?) była, robiyła taki tyn Haushalt – warzyła i wszysko. To jô tyż tã(?) lôtoł tam w tym. I my tyż mieli trochã pola, no i tyn Dziōny, potyn tyż nōł po tyj polu kōnian, kōniuma, porobiyli wszysko.

Komentarze do cytatu:

• zamienne używanie dwugłosek „eu” i „ou” oraz połączenia „eł” i „oł”,
• w przypadku zwrotu mōmy dŏwać (döwać?) pozōr mam wrażenie, że albo niewyraźnie powiedział „ŏ” albo też użył formy przejściowej pomiędzy „ŏ” a „ĕ” – stąd napisałem w nawiasie döwać,
• w miejscu polskiego „ą”, używa zarówno „ōł”, jak i „y̆”,
• naleciałości gŏdki ze Strzeleczek – np. prefiks „-an” w słowie kōnian (pl. koniem).

>> Franz Janocha (1934-2019)

Urodził się w 1930 r. w Serwitucie. W 1960 r. razem ze swoją żoną zamieszkał w Racławiczkach, a w 1971 r. obydwoje wyjechali do Niemiec. W swojej relacji wspominał o pisemnej karze, jaką musiał pisać za uniknięcie przywitania się Georgiem Schönem (1899-1988), kierownikiem smolarskiej szkoły, obowiązującym w czasach nazizmu zwrotem „Heil Hitler!”.

[…] Rŏz jechoł tyn rechtor – tyn Schön. Jecheł ôd Smolarniy na Serwitut. A jẽ eh szeł ôd Serwitutu piechty do Smolarniy. A jak eh go widzioł, eh szoł przez las i nie chcieł eh go pozdrowić. Ale ôn mie widzioł. I eh musioł/musieł(?) na drugi dziyń jak eh prziszoł do szkoły, eh musioł zarŏzki pisać do hefta: »Ich werde grüßen Heil Hitler!« – to eh musieł sto razy napisać.

Komentarze do cytatu:

• zamienne używanie dwugłosek „eu” i „ou” oraz połączenia „eł” i „oł” – np.: jĕ, jecheł, szeł, musieł, ale też: rŏz, jechoł szoł, widzioł.

Notatki pisemne

Poza nagraniami audio, posiadam w swoich zbiorach pisemne notatki z rozmów – również takich, w których notowałem fragmenty wypowiedzi moich rozmówców. Poniżej prezentuję fragmenty sporządzonych notatek z trzema rodowitymi racławiankami oraz ich przełożenie na wersję audio.

>> Róża Sarwas (1939-2018)

Róża urodziła się w 1939 r. w Racławiczkach, a od połowy lat 60. XX wieku mieszkała w Strzeleczkach. W jednym, krótkim zdaniu, które można poniżej przeczytać, uwidaczniają się aż trzy odmiany śląskiego, którym posługiwała się rozmówczyni: wymowa dwugłosek „eu” i „ou” oraz końcówek typowych dla mieszkańców Strzeleczek. Do tego naleciałości języka polskiego.

Jŏ pamiyntōm, bo my chodziyli do lasa na jagody, to potyn jak dzieci, to do Riedla na wodã. Bo ōni mieli taky̆ studniã, co szło spuszczać ajmer rajn po wodã i to se krynciyło z takōn korbōł. A to była takĕ zimnĕ woda i to tam tyn wiatrak stoł, ta studnia była przi tyj wiatraku.

Komentarze do cytatu:

• użycie „ŏ” oraz „oł”, ale widać, że rozmówczyni nie była obca, typowa dla mieszkańców parafii Racławiczki, dwugłoska „eu” – np.: takĕ zimnĕ.
• używanie nosowych końcówek „ã” (czyt. au) – np.: studniã > studnię, wodã > wodę,
• zamienne używanie końcówek „ōn” i „ōł” – np.: z takōn korbōł – rodowity mieszkaniec Strzeleczek powiedziały: z takōn korbōn, zaś rozmówczyni jedno słowo zakończyła sufiksem „ōn”, a drugie „ōł”,
• brak uwargowienia litery „o” występującej na początku słowa – np.: ōna, zamiast ôna,
• naleciałości języka polskiego widoczne w ostatnim zdaniu: tyn wiatrak, przi tyj wiatraku.

>> Ingeborga Spałek (1939-2025)

Ingeborga urodziła się w 1939 r. w Racławiczkach, gdzie mieszkała przez kolejne ponad 20 lat swojego życia. W 1962 r. wyszła za mąż za mieszkańca Strzeleczek i przeprowadziła się do tej miejscowości. Poniższy cytat jest kolejnym przykładem na mieszanie się trzech odmian śląskiego – podobnie jak w przypadku wypowiedzi Róży Sarwas.

My by tyż zginyli. Bo moja mama miała mojã siostran na rankach, jĕ jako piyncioletniĕ dziĕcha, a siostra to ôna tak prawie ani roczek nie była. I wlĕz jedyn ôżartyj Rus i chcieł jy̆ zaszczelić [w znaczeniu, że matkę rozmówczyni]. Moja mama padała: wiysz jakby ôn szczelył – ôna dzieżała tan dziŏchan – co by razy z niy̆. Jĕ padała: A zy mny̆, co by było? No nie wiy – padała. Yno jedno szczejściy, że tan wlĕz jedyn taki, co był przi rozumie i to go ôdciōng – padała – i tak my ocaleli.

Komentarze do cytatu:

• zamienne stosowanie końcówek „ã” oraz „an”,
• zamienne stosowanie dwugłosek „eu” oraz „ou”, nawet w tych samych słowach – np.: dziĕcha > dziewczyna i tan dziŏchan > tę dziewczynę.

>> Elisabeth Lachetta

Przykład jak śląski miesza się z językiem niemieckim i polskim. Poniższy cytat to fragment ze stycznia 2016 r., z mieszkanką Niemiec, urodzoną w 1944 r. w Racławiczkach Elisabeth. Kobieta ta pochodziła z Racławiczek, po ślubie w połowie lat 60. XX wieku zamieszkała w Zawadzkiem, a pod koniec lat 80. wyjechała razem ze swoją rodziną do Niemiec.

No to ōni tyż tã byli, a dabei war auch mein Vater. […] Jedyn ujek, also brat ôd fatra, tyż nie prziszeł z wojny, aber das weiß ich nicht [w sensie, że nie znała przyczyny – uzup.], bo ouma mi tam wiela o tym nie opowiadała. Jak ôni sie nazywali [wujkowie polegli na wojnie – uzup.], das weiß ich nicht. Wiym, że jedyn abo dwa nie prziszli z wojska, also z wojny do dōm.

Komentarze do cytatu:

• wpływ języka niemieckiego na śly̆nsky̆ gĕdkã – np.: dabei war auch mein Vater (był tam też mój ojciec), aber das weiß ich nicht – ale tego nie wiem, also – a więc.
• naleciałości języka polskiego – np.: tam, o tym zamiast śląskiego tã i o tyj.

Ciekawy temat z tym mieszaniem się różnych odmian śląskiego – prawda? Moim zdaniem zarówno ciekawy, jak i wart głębszego zbadania.